3 - التّيسير و جامع البيان از حافظ ابو عمرو عثمان بن سعيد دانى . در كتاب وى جامع البيان فى قراءات السبعة ، بيش از پانصد روايت و طريق از قاريان هفتگانه آمده است « 1 » . ملاحظه مىشود كه در ميان اين مصنّفين كسانى پيش از ابن مجاهد بوده‌اند . قرائتهايى را كه اينان جمع‌آورى كرده بودند ، طبق معيار قرائى خود صحيح شمرده مىشد كه ، قبل از شهرت قرائتهاى سبعهء ابن مجاهد ، قرائتهاى ديگر را شاذ تلقى مىكرد . مرحلهء دوم : تا آن تاريخ ، تلاش قاريان در به دست دادن قرائتهاى شاذ نبوده است بلكه صرفا به روايت قرائتهاى هفتگانه‌اى مشغول بوده‌اند كه ابن مجاهد از ميان طرق فراوان قاريان هفتگانه ، آن را برگزيده بود چنان كه اين طرق در كتاب التيسير دانى نمايان است . توجه به اين قرائتهاى هفتگانه كه در نظر همگان بهترين روايتها از مجموعه روايات صحيح قرائتى بود در گردآورى قرائتهاى شاذ تأثير گذاشت . با وجود اين ظاهرا حركت ثبت قرائتهاى شاذ در تأليفات قرائتهاى صحيح آغاز شده بود كه به طور خاص در بردارندهء قرائتهاى شاذ نبوده‌اند ، مثل كتاب ابو عبيد قاسم بن سلام به نظر ما ، اولين تأليفاتى كه به روايتهاى شاذ اختصاص دارند ، كتاب قطرب ، محمد بن مستنير ( در گذشته به سال 206 ه . ق . ) به نام « معانى القرآن » « 2 » و به كتاب معاصر وى ، ابو زكريّا فرّاء ( در گذشته به سال 207 ه . ق . ) به همين نام ، معانى القرآن « 3 » ، باز مىگردد . بعد از اين دو ابو حاتم سهل بن محمد بن عثمان سجستانى ( در گذشته به سال 248 ه . ق . ) كتاب خود دربارهء « اختلاف المصاحف » را مىنگارد . ابن جنّى دربارهء اين كتاب و كتاب قطرب مىگويد : « همچنين در كتاب ابو على محمد بن مستنير از قرائتهاى شواذ بسيار روايت شده است . با وجود اين ، كتاب ابو حاتم از كتاب قطرب ، جامعتر است چون تنها به ذكر قرائتها پرداخته و از

--> ( 1 ) در خصوص اين آمار ، به النشر ، ج 1 ، صص 34 - 35 مراجعه كرديم . ( 2 ) عثمان بن جنى ، المحتسب ، ص 3 ؛ القفطى ، انباه الرواة ، ج 3 ، صص 219 - 220 . ( 3 ) دار الكتب جلد اول آن را در سال 1955 با تحقيق استاد احمد يوسف نجاتى و محمد على نجّار چاپ كرده است . [ جلد دوم اين كتاب با تحقيق و بازنگرى استاد محمد على نجّار و جلد سوم آن با تحقيق دكتر عبد الفتاح اسماعيل شلبى و بازنگرى استاد على النجدى از سوى الدار المصرية للتأليف و الترجمة ، به زيور چاپ آراسته شده است ] .